Jak filmować marzenia

Wiktoria Szymańska

Rozmowa z Wiktorią Szymańską, reżyser, debiutującą filmem o Franciszce i Stefanie Themersonach dzięki programowi Media.

Marcin Krasnowolski: Co jest tematem twojego nowego filmu?
Wiktoria Szymańska: Jego roboczy tytuł brzmi „Jak Themersonowie chodzili tyłem”, i opowiada o życiu i twórczości Franciszki i Stefana Themersonów. Pobrali się w 1931 roku i przez całe życie współpracowali ze jako artyści. Themersonowie żyli i tworzyli we Polsce, Francji i Anglii. Byli  pierwszą polską awangardową parą.

Ich przedwojenna twórczość jest bardzo bogata. W Polsce Themersonowie najbardziej byli znani z filmu awangardowego, który zaczęli tworzyć w roku 1929 r. W latach 30-tych filmy takie, jak : „Moment muzykalny” czy „Apteka”, zniszczone, niestety, podczas wojny, spotkały się z wysokim uznaniem.

Obydwoje fascynowali się kinem, a  ich idee artystyczne: odejście od schematów książkowych i konwencji, uwolnienie wyobraźni na początku znalazły pełny wyraz w literaturze dla dzieci. Zajmowali się też fotomontażem. W latach 20. był on jeszcze symbolem buntu, w 30. stał się modny, przechwyciła go propaganda i polityka.

Od 1930 do 1945 r. stworzyli siedem filmów, czyli więcej niż połowę wszystkich innych filmów polskiej awangardy tego okresu. Realizowane w latach trzydziestych w Polsce „domowym sposobem” filmy, wśród których można znaleźć „prototypy” teledysku („Oko i ucho”), reklamówki („Apteka”) czy filmu szkoleniowego („Zwarcie”). Większość z nich, jak choćby „Europa” będąca filmową interpretacją poematu Anatola Sterna, wykorzystywała oryginalną technikę animacji, polegającą na „ożywianiu” fotogramów na domowym stole trickowym. Z inicjatywy Themersonów powstało niezależne stowarzyszenie twórców filmowych i jego czasopismo „f.a.” czyli „film artystyczny”. Muzykę do filmów Themersonów pisali Witold Lutosławski i Stefan Kisielewski.

W archiwum londyńskim zachowały się grube strony recenzji ich filmów, o których pisano, że były to pierwsze nowoczesne i ciekawe filmy polskie. Obecnie, mimo że Themersonowie są zapomnianą legendą polskiej kultury, wciąż żyją w pamięci wielu osób.

Jak się zaczął cały projekt i jak będzie wyglądać jego realizacja?
Zawsze mnie interesowała twórczość Themersonów, a ostatnio mówi się o nich coraz więcej. Dowodem na to jest wystawa w londyńskim British Museum „Breaking the Rules”, gdzie Themersonowie znaleźli się jako jedni z dziesięciu najważniejszych twórców awangardy.

Pomysł zaczęłam rozwijać w Londynie, pisałam development od września 2007 roku, w październiku wysłałam go do programu Media. Został on wyselekcjonowany jako jeden z dziesięciu projektów ArchiDoc. Cały projekt jest przygotowywany fazami. Najpierw development – rozwój scenariusza, z pomocą reżyserów dokumentu oraz producentów europejskiego dokumentu.

Nad moim scenariuszem pracowało dwóch fachowców: Erez Laufer z Izraela oraz Stan Nauman, który robi filmy we Francji, jest z pochodzenia Czechem. Nasze comiesięczne spotkania w Paryżu to praca nad scenariuszem, ale także spotkania z dystrybutorami,  producentami i  specjalistami, z którymi rozmawiam o możliwościach rozwoju dokumentu.

Są to spotkania specyficzne i bardzo potrzebne, a dodatkowo z programu Media dostałam wsparcie na przeszukanie archiwów i udało mi się zrobić trailer. Jest on teraz pokazywany przedstawicielom Channel 4, BBC oraz Arte. Wszystko wskazuje na to, że film będzie koprodukcją polsko-angielsko-francuską.

Sukcesem zakończyło się pokazanie trailera na pitchingu w Biarritz, na festiwalu FIPA. Bardzo mnie ucieszyło, że ten temat tak bardzo sie spodobał. Trailer był pokazywany pod koniec wieczoru poświęconego Themersonom i został ciepło przyjęty, zarówno przez ludzi, którzy znali tę parę artystow i ich twórczość, jak i wśród ludzi, którzy nigdy o nich nie słyszeli.

W jakiej fazie realizacji jesteś teraz?
Teraz pierwszy etap pracy – development z trailerem są gotowe. Smutno-praktyczny aspekt robienia filmu właśnie się zaczyna. Czeka mnie składanie próśb o dofinansowania i partnerów, prezentowanie projektu telewizjom.